Czym jest rak sromu?
Rak sromu (vulvar cancer) to nowotwór złośliwy rozwijający się na skórze lub błonach śluzowych sromu, najczęściej na wargach sromowych, w okolicy łechtaczki lub krocza. Stanowi ok. 4–8% wszystkich nowotworów ginekologicznych.
Najczęstszym typem histologicznym - stanowiącym ponad 90% przypadków jest rak płaskonabłonkowy (squamous cell carcinoma, SCC). Rzadsze typy to czerniak sromu (ok. 5% - drugi co do częstości nowotwór złośliwy sromu), rak podstawnokomórkowy, rak gruczołu Bartholina i choroba Pageta pozasutkowa.
Rak sromu rozwija się powoli, zwykle przez lata. Poprzedzają go najczęściej zmiany przedrakowe określane jako śródnabłonkowa neoplazja sromu (VIN). To oznacza, że istnieje realne okno czasowe, w którym wczesne wykrycie i leczenie zmian przedrakowych może zapobiec rozwojowi nowotworu.
Przy wczesnym wykryciu raka sromu (stopień I wg FIGO) przeżywalność 5-letnia sięga nawet 90%. Dlatego regularne kontrole ginekologiczne z oceną sromu i samobadanie są kluczowe, szczególnie u kobiet z chorobami zapalnymi sromu.
Dwie drogi do nowotworu sromu
Współczesna wiedza onkologiczna rozróżnia dwie odrębne ścieżki rozwoju raka płaskonabłonkowego sromu. Rozumienie ich jest ważne, bo każda wiąże się z innymi czynnikami ryzyka i innym profilem pacjentek:
Droga HPV-zależna
- Dotyczy kobiet młodszych - ok. 45–55 lat
- Związana z przewlekłą infekcją wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), głównie typami 16 i 18
- Poprzedzona zmianą przedrakową typu V HSIL
- Zmiany mają postać owrzodzeń, płaskich blaszek koloru różowego, czerwonego lub białego
- Szczepienie przeciw HPV zmniejsza to ryzyko
Droga HPV-niezależna
- Dotyczy kobiet starszych - ok. 70 lat i więcej
- Rozwija się na podłożu przewlekłych chorób zapalnych sromu, przede wszystkim liszaja twardzinowego
- Poprzedzona zmianą przedrakową typu dVIN (differentiated VIN)
- Typowa postać: twardy, bezbolesny guzek na sromie
- Czas od dVIN do raka inwazyjnego jest krótszy niż w ścieżce HPV-zależnej — co podkreśla wagę monitorowania
Około 3% kobiet z liszajem twardzinowym może może rozwinąć raka sromu w ciągu życia. Patrząc z drugiej strony, aż 30% raka sromu powstaje na podłożu liszaja twardzinowego. Prawidłowe leczenie LS (sterydy miejscowe) i regularne kontrole znacząco zmniejszają to ryzyko. To kolejny powód, by nie bagatelizować „zwykłego" świądu sromu.
Objawy raka sromu - na co zwrócić uwagę
Rak sromu może rozwijać się powoli i we wczesnym stadium dawać niespecyficzne objawy, które łatwo pomylić z innymi chorobami sromu. Część nowotworów jest bezobjawowa i zostaje wykryta przypadkowo podczas badania ginekologicznego.
Wczesne objawy raka sromu
Objawy zaawansowane
Każdy guzek, owrzodzenie lub zmiana na sromie, która nie goi się w ciągu 2–3 tygodni, wymaga pilnej wizyty u ginekologa. Opóźnienie biopsji i diagnozy to najczęstszy problem w rozpoznawaniu raka sromu.
Czynniki ryzyka raka sromu
Rak sromu nie powstaje „z niczego", niemal zawsze istnieją czynniki, które zwiększają ryzyko jego rozwoju. Część z nich jest modyfikowalna, co oznacza, że możesz na nie wpłynąć.
Główne czynniki ryzyka
- Wiek - najczęściej dotyczy kobiet po 65. roku życia, choć częstość u młodszych kobiet rośnie z powodu wzrostu zakażeń HPV
- Infekcja HPV - szczególnie typy 16 i 18; związek z co najmniej 25% przypadków raka płaskonabłonkowego sromu
- Liszaj twardzinowy (LS) - przewlekłe zapalenie sromu zwiększa ryzyko rozwoju dVIN, a następnie raka; dotyczy ok. 4–7% kobiet z LS
- Liszaj płaski (LP) - postać erozyjna zwiększa ryzyko raka w 1–3% przypadków długotrwałej choroby
- Palenie papierosów - udokumentowane zwiększenie ryzyka (iloraz szans nawet 18,8 u palaczek HPV-pozytywnych)
- Immunosupresja - HIV, leki immunosupresyjne po przeszczepach, przewlekła immunosupresja
- Zmiany przedrakowe (VIN) - zarówno uVIN (HPV-zależna), jak i dVIN (HPV-niezależna)
- Przebyty rak szyjki macicy lub pochwy - wspólne czynniki ryzyka (HPV, palenie)
Zaszczep się przeciw HPV (lub zaszczep córkę), rzuć palenie, lecz choroby zapalne sromu (LS, LP), chodź na regularne kontrole ginekologiczne i wykonuj samobadanie sromu. To najskuteczniejsza profilaktyka raka sromu.
Zmiany przedrakowe - dysplazja sromu (VIN)
Rak sromu rzadko rozwija się „z niczego". W większości przypadków poprzedzają go zmiany przedrakowe: śródnabłonkowa neoplazja sromu (VIN, vulvar intraepithelial neoplasia). Rozpoznanie i leczenie VIN to realna szansa na zapobieżenie nowotworowi.
Dwa typy VIN
- V HSIL - typ HPV-zależny, częstszy, dotyczy młodszych kobiet (ok. 40 lat). Czas progresji do raka inwazyjnego: 6–7 lat. Bez leczenia aż 88% przypadków może ulec progresji; po leczeniu, jedynie 4%
- dVIN (differentiated VIN) - typ HPV-niezależny, rzadszy (ok. 5% VIN), dotyczy starszych kobiet (60+). Często towarzyszy liszajowi twardzinowemu. Czas progresji do raka: zaledwie 2–3 lata. Trudniejszy do rozpoznania wymaga doświadczonego klinicysty
Nie wszystkie zmiany przedrakowe progredują do raka, ale nie da się z góry przewidzieć, które to zrobią. Dlatego każda zmiana typu VIN wymaga leczenia lub ścisłego monitorowania. Biopsja jest konieczna do postawienia diagnozy.
Diagnostyka raka sromu
Nie istnieje badanie przesiewowe na raka sromu, dlatego kluczowe są regularne kontrole ginekologiczne z oceną sromu i samobadanie. Rozpoznanie opiera się na:
Metody diagnostyczne
- Badanie kliniczne sromu - dokładna ocena wzrokowa i palpacyjna sromu przez ginekologa; każda podejrzana zmiana wymaga biopsji
- Biopsja - jedyny sposób na potwierdzenie lub wykluczenie raka sromu. Pobranie wycinka tkanki z ocena histopatologiczną. Można ją wykonać w gabinecie, w znieczuleniu miejscowym
- Wulwoskopia - badanie sromu pod powiększeniem z użyciem kolposkopu, ułatwiające lokalizację podejrzanych zmian
- Badania obrazowe - USG, rezonans magnetyczny (MRI) lub PET/CT w ocenie zaawansowania nowotworu i przerzutów do węzłów chłonnych
- Biopsja węzła wartowniczego - nowoczesna technika pozwalająca na ocenę węzłów chłonnych z minimalnym zakresem operacji
Kobiety często zgłaszają się do lekarza zbyt późno, z zaawansowaną chorobą. Ale problem nie leży tylko po stronie pacjentek, lekarze niekiedy opóźniają biopsję, lecząc „na drożdżycę" lub „na alergię" przez miesiące. Każda zmiana na sromie, która nie ustępuje w ciągu 2–3 tygodni mimo leczenia, wymaga biopsji.
Rokowanie - od czego zależy?
Rokowanie w raku sromu zależy przede wszystkim od stadium zaawansowania w momencie rozpoznania. Przy wczesnym wykryciu, gdy nowotwór ograniczony jest do sromu i nie dał przerzutów, rokowanie jest dobre.
Kluczowe czynniki prognostyczne
- Stadium FIGO - w stopniu I przeżywalność 5-letnia wynosi nawet 90%; w stopniu III (przerzuty do węzłów) spada znacząco
- Stan węzłów chłonnych - obecność przerzutów w węzłach pachwinowych to najważniejszy czynnik pogarszający rokowanie
- Głębokość naciekania - im głębiej nowotwór wrasta, tym większe ryzyko przerzutów
- Margines chirurgiczny - zbyt wąski margines wycięcia zwiększa ryzyko nawrotu
- Inwazja naczyń limfatycznych (LVSI) - niekorzystny czynnik prognostyczny
Rak sromu ma skłonność do nawrotów miejscowych, dlatego konieczne są regularne kontrole po leczeniu, przez wiele lat, ze szczególną uwagą na okolicę blizny pooperacyjnej.
Dlatego nacisk na profilaktykę, samobadanie i regularne wizyty u specjalisty jest tak istotny. Większość raków sromu wykrywana jest we wczesnych stadiach i większość z nich jest wyleczalna.
Profilaktyka i wczesne wykrywanie raka sromu
Choć nie istnieje populacyjne badanie przesiewowe na raka sromu, istnieje wiele działań, które znacząco zmniejszają ryzyko lub pozwalają na wczesne wykrycie:
Co możesz zrobić
- Szczepienie przeciw HPV - chroni przed typami HPV odpowiedzialnymi za rozwój uVIN i raka sromu HPV-zależnego. Skuteczne, gdy podane przed rozpoczęciem życia seksualnego
- Rzucenie palenia - palenie dramatycznie zwiększa ryzyko raka sromu, zwłaszcza w połączeniu z infekcją HPV
- Leczenie chorób zapalnych sromu - prawidłowe prowadzenie liszaja twardzinowego (LS) i liszaja płaskiego (LP) zmniejsza ryzyko transformacji nowotworowej
- Regularne kontrole ginekologiczne - z oceną sromu, co 6–12 miesięcy (szczególnie u kobiet z LS, LP lub po przebytym VIN)
- Samobadanie sromu - comiesięczna obserwacja pozwala wcześnie zauważyć nowe guzki, owrzodzenia, zmiany koloru czy zgrubienia
Samobadanie sromu
Samobadanie sromu to prosty nawyk, który może uratować życie. Pozwala zauważyć zmiany, zanim staną się zaawansowane: guzek, owrzodzenie, nowe przebarwienie, niegojące się pęknięcie. Regularna obserwacja jest szczególnie ważna u kobiet z liszajem twardzinowym, liszajem płaskim lub po przebytym leczeniu VIN.
Naucz się samobadania sromu - to nie wymaga specjalistycznej wiedzy, tylko lusterka, dobrego oświetlenia i kilku minut co miesiąc.
Chcesz pogłębić wiedzę o chorobach sromu?
W kolekcji VulvoVaginal Case znajdziesz szczegółowe przypadki kliniczne krok po kroku: diagnostyka, obrazy kliniczne, schematy postępowania oparte na dowodach.